البته مىبايد اين نكته را در نظر گرفت كه دانش و دانش‌آموزى در اسلام شرايط خود را داراست ؛ بدين معنى كه اسلام ميان علم و اخلاق فاصله‌اى نمىبيند و همواره بر پيوستگى اين دو تأكيد ورزيده است . در واقع عالم در اسلام ، صاحب مسئوليت است و عالم بىاخلاق جز به گمراهى هدايت نمىكند . اين موضوع خود از امتيازات اسلام است كه در زمينهء تعليم و تربيت مكتبى خاص دارد . « 1 » مراكز علمى در قلمرو تمدن اسلامى از ارج و منزلت والايى برخوردارند . ميراث عظيم فرهنگى مدون در طى اعصار و قرون مبين آن است كه اين نهاد فرهنگى ، در ادوار درخشان تمدن اسلامى داراى فضيلت فراوانى بوده و از اركان اساسى جامعهء اسلامى به شمار مىآمده است . اصولا كتابخانه‌ها در ادوار باثبات شكوفا مىشوند و نهادهايى چون مدرسه ، دانشگاه ، دار العلم ، بيت الحكمه و كتابخانه در يك جامعهء باثبات و مشحون از وحدت ، صلح و صفا و پيشرفت و موفقيت ، ايجاد مىشوند . هر زمان چنين زمينه‌هايى در قلمرو تمدن اسلامى فراهم شده ، مدارس و كتابخانه‌هاى عظيمى در آن به وجود آمده ، رشد كرده و به كانون‌هاى فرهنگى روزگار خود بدل شده است . در اين قلمرو منظور اصلى و هدف از به وجود آمدن اين مدارس اين بود كه هركسى بتواند دانسته به دين اسلام وارد شود و مسلمان واقعى گردد . رسول اكرم ( ص ) براى رساندن پيام خدا به گوش مردم و هدايت آنان به صراط مستقيم از همان روزهاى اول بعثت ، افراد شايسته‌اى را براى تبليغ و دعوت به اسلام به اطراف اعزام نمود . براى نمونه ، طفيل بن عمرو به محض ايمان آوردن ، مأمور شد كه به سوى قبيلهء خود بازگردد و به آنان تعليم دهد . وى در روز حادثهء خيبر با هشتاد مسلمان ديگر در حال تعليم قرآن كشته شد و شمار بسيارى از مبلّغان ، از جمله زيد بن وثنه و حبيب بن عدى ، به دست قبائل خودشان شهيد شدند . « 2 » كم‌كم دامنهء دعوت عمومى پيامبر گسترش يافت و نخستين مسجدى كه در مدينه تأسيس گرديد ، مركز آموزش ، تبليغ ، قضاوت ، امور سياسى ، نظامى و فرهنگى شد . حضرت على ( ع ) نيز در روش‌هاى تربيتى خود همچنان از رسول خدا ( ص ) پيروى مىنمود و

--> ( 1 ) . براى دسته‌بندى مناسبى از آيات و روايات در اين‌باره ، نك : محمد رضا حكيمى و ديگران ، الحياة ، تهران : دفتر نشر فرهنگ اسلامى ، 1408 ق ، ج 1 ، « باب اول : المعرفة و اصالتها » ؛ نيز براى شرايط و آداب تعليم و تعلم در اسلام براى موضوعات كلى ، نك : محمد باقر حجتى ، آداب تعليم و تعلّم در اسلام ، ترجمه و شرح منية المريد فى آداب المفيد و المستفيد ، تهران : دفتر نشر فرهنگ اسلامى ، 1366 . ( 2 ) . عبد الملك ابن هشام ، السيرة النبوية ، بيروت ، دار الفكر ، ج 1 ، ص 401 .